"Solidarność Walcząca" w świetle materiałów Służby Bezpieczeństwa

"Solidarność Walcząca", organizacja powstała w czerwcu 1982 r. w wyniku rozbieżności co do strategii podziemnego dolnośląskiego Regionalnego Komitetu Strajkowego, należała do najzacieklej zwalczanych przez SB struktur podziemnych. Wynikało to z jej bezkompromisowości i wyraźnego określenia celów politycznych zmierzających do zmiany systemu społecznego w Polsce. Także później, już w latach 90., robiono wiele, aby wkład SW w funkcjonowanie podziemia, a tym samymi i upadek systemu komunistycznego pomniejszyć. Poniższy tekst stanowi spojrzenie na SW z drugiej strony, tak jak była postrzegana przez organa MSW. Założycielem organizacji "Solidarność Walcząca" był Kornel Morawiecki, od 1979 r. redaktor i wydawca podziemnego "Biuletynu Dolnośląskiego", a w okresie 1980-1981 działacz "Solidarności" i redaktor związkowej gazety plakatowej "Nasze Słowo".

Nie dziwi więc fakt że dość wcześnie znalazł się w zainteresowaniu Służby Bezpieczeństwa. Już 19 czerwca 1980 r. została założona przez Wydział III KW MO we Wrocławiu Sprawa Operacyjnego Rozpracowania (SOR) "Harcerz". Kryptonim ten następnie zmieniono na "Tarantula", obejmując nią funkcjonowanie całego kierownictwa SW, czyli Komitetu Wykonawczego. Sprawę tę prowadził kolejno wydział III, od 1982 r. Wydział III-1 i w końcu od 1 stycznia 1987 r. Inspektorat 2 WUSW we Wrocławiu. Zakończono ją dopiero 22 stycznia 1990 r.

Początkowo powstaniu organizacji SB nie poświęciła zbyt wiele uwagi, nadal traktowano ją jako jeden z nurtów w łonie "Solidarnościowego" podziemia. Lecz dość szybko SW zwróciła na siebie uwagę radykalnymi hasłami i prężną działalnością wydawniczą. Już w styczniu 1983 r. SB oceniała, że na terenie woj. wrocławskiego funkcjonują dwa główne centra opozycji skupione wokół SW i Regionalnego Komitetu Strajkowego¹ . Przy czym funkcjonowanie SW oceniano jako duże zagrożenie także z powodu dążenia do wyjścia z działalnością poza woj. wrocławskie. Jako regiony "zagrożone" działalnością tej organizacji wymieniano woj. poznańskie, legnickie, wałbrzyskie oraz katowickie. Opierając się na wydawanej prasie, próbowano formułować pierwsze wnioski dotyczące oblicza ideowego organizacji, czyli lansowania programu budowy państwa i ustroju "solidarnościowego". Założenie to miało wynikać z tezy, że oba systemy, tj. kapitalizm i socjalizm, są systemami totalitarnymi, natomiast ustrój solidarystyczny, uwzględniając interesy państwa, miał bronić przede wszystkim praw jednostki, jej wolności i niezależności. Wydawaną wówczas prasę oceniano na 2-3 tys. egz. miesięcznie. W analizie tej określano następujące kierunki działania "Solidarności Walczącej:
- zmiana systemu sprawowania władzy w krajach socjalistycznych;
- poparcie dla sankcji krajów kapitalistycznych wobec ZSRR i Polski;
- wywołanie niepokojów społecznych w innych krajach socjalistycznych;
- utworzenie tzw. Rzeczypospolitej Solidarnej.
Natomiast metodami działalności miały być:
- informacja i propaganda w Polsce, na wschodzie i zachodzie (poprzez budowę nielegalnej radiostacji o międzynarodowym zasięgu, oraz wydawanie tzw. niezależnej prasy i książek);
- organizowanie strajków i manifestacji ulicznych, w tym zwłaszcza rozszerzanie się strajków solidarnościowych;
- utworzenie podziemnych struktur organizacyjnych;
- uporczywe prowadzenie tzw. walki podjazdowej.

W drugiej połowie 1984 r. w "ocenie sytuacji społeczno-politycznej" w woj. wrocławskim, nadal oceniano SW jako duże zagrożenie² . Podkreślano, że pomimo rozbicia na początku tego roku bazy poligraficznej, organizacja ta jest nadal prężna i aktywna. Według informacji SB, w gremiach kierowniczych SW daleko zaawansowane miały być koncepcje utworzenia partii politycznej. Poważne zagrożenie stanowiła także rozbudowa wydawnictw podziemnych, które przynosiły duże środki finansowe.

Podejmowane przeciwko SW w latach 1982-1984 działania operacyjne SB miały doprowadzić do jak najpełniejszego rozpoznania tej organizacji, a przede wszystkim do zatrzymania jej przywódcy. Dla pełniejszej koordynacji i lepszej efektywności tych działań w KW MO we Wrocławiu powołano specjalną międzywydziałową grupę operacyjną o kryptonimie "Harcerz", której głównym celem oprócz ujęcia Kornela Morawieckiego było "rozpracowywanie" dalszych 23 osób (jak to określano "figurantów") bezpośrednio z nim współpracujących. W skład tej grupy weszła większość pracowników utworzonego 1 lipca 1982 r. Wydziału III-1 KW MO (liczył on 30 funkcjonariuszy), 3 pracowników Wydziału II KW MO, czyli kontrwywiadu, a także kierownictwo wydziałów "B" (obserwacja zewnętrzna) i "T" (technika operacyjna). Działalność tej grupy była dość efektywna, m.in. tylko w końcu 1982 r. pozyskano 3 agentów, nawiązano 8 nowych dialogów operacyjnych, zrealizowano 4 instalacje PP (podsłuch pokojowy) i 8 instalacji PT (podsłuch telefoniczny) oraz ujawniono i objęto rozpracowaniem dalszych 12 "figurantów", z których 5 miało mieć bezpośredni kontakt z Morawieckim. Najbardziej spektakularnym efektem działalności tej grupy była prowadzona od 1983 r. SOR "Skrytka". W jej wyniku dokonano w dniu 16 grudnia 1983 r. zatrzymania szefa pionu kolportażu SW Kazimierza Klementowskiego. Jego zatrzymanie pociągnęło za sobą w okresie od 16 grudnia 1983 do lipca 1984 r. aresztowania ponad 40 osób oraz ustalono około 150 innych związanych z podziemiem³ . Według SB zlikwidowano wówczas piony operacyjny, poligrafii, kolportażu i techniczny. W aresztach znaleźli się także członkowie kierownictwa SW, w tym Paweł Falicki, Hanna Łukowska-Karniej, Piotr Medoń, Wojciech Myślecki oraz Zbigniew Oziewicz. Wszyscy oni opuścili areszty i więzienia na mocy amnestii z 21 lipca 1984 r. Do czasu zatrzymania Morawieckiego w 1987 r. była to najcelniejsza akcja SB wymierzona w tę organizację, a według niepewnych wprawdzie informacji SB była bardzo blisko Morawieckiego i tylko ogłoszenie amnestii nie doprowadziło wówczas do jego zatrzymania.

Duży niepokój wzbudzały próby nawiązywania przez SW kontaktów zagranicznych. Działania w tym zakresie prowadził wrocławski Wydział II KW MO. Założono wówczas m.in. SOR "ASTON", w ramach której potwierdzono kontakty amerykańskiego lektora języka angielskiego na Uniwersytecie Wrocławskim Garreta Sobczyka z Kornelem Morawieckim i innymi działaczami SW. W rezultacie tej operacji Garret został w lutym 1983 r. wydalony z Polski. W ramach innej operacji miano doprowadzić, poprzez tajnego współpracownika (TW) do "rozpoznania i "opanowania" jednego z kanałów przerzutowych materiałów i sprzętu dla SW, wysyłanego przez jedną z organizacji solidarnościowych działającą na terenie RFN ⁴.

Rok 1985 stanowił cezurę w postrzeganiu "Solidarności Walczącej" przez MSW. Organizacja ta stała się strukturą o zasięgu ogólnopolskim, a jej duża aktywność wyraźnie odznaczała się na tle innych organizacji podziemnych. W związku z tym 17 sierpnia 1985 r. Szef Służby Bezpieczeństwa gen. dyw. Władysław Ciastoń podjął decyzję "W sprawie pełnego rozpoznania i zlikwidowania struktury konspiracyjnej pn. "Organizacja Solidarności Walczącej". Jej uzupełnieniem były wytyczne Zastępcy Szefa SB i Dyrektora Departamentu III MSW gen. bryg. Henryka Dankowskiego z 31 sierpnia tegoż roku. Zakładały one, że w rejonach, gdzie wykryto funkcjonowanie tej organizacji, należało tak ukierunkowywać tkwiącą w podziemnych strukturach "Solidarności" agenturę, aby ustalić ich powiązania z SW. Agenci mieli również ustalać łączników, kolporterów, punkty przerzutowe i kierunki napływu wydawnictw SW. Należało ponadto "stworzyć możliwości operacyjne sprawdzonym źródłom informacji w celu wykorzystania ich w działaniach ofensywnych w stosunku do struktury konspiracyjnej SW" (czyli umożliwić przeniknięcie do organizacji), na terenie Wrocławia, Gdańska, Katowic, Lublina, Poznania, Rzeszowa oraz grup działania w Jeleniej Górze, Kłodzku, Kaliszu, Pile, Pruszkowie i Kielcach. Dodatkowo planowano wytypować i zwerbować byłych działaczy "Solidarności" w celu ich przeniknięcia do SW, poddać aktywnej kontroli operacyjnej figurantów dotychczas prowadzonych spraw, w celu ich powiązań z SW, jak też wytypować i poddać aktywnemu rozpracowaniu osoby, co do których zaistniało podejrzenie, że mogą utrzymywać kontakty z SW. Planowano również zintensyfikować działania operacyjne w zakresie ujawniania i dokumentowania działalności propagandowej SW, w tym głównie Agencji Wydawniczej Solidarności Walczącej⁵ .

Rozwinięciem tych działań był "Ramowy plan rozpracowania i likwidacji nielegalnej organizacji >Solidarność Walcząca<". Dokument ten zatwierdzony przez gen. Ciastonia 1 lutego 1986 r. wprowadzał ważne zmiany w dotychczasowej praktyce działań przeciwko SW. Dotychczas bowiem działania te realizowały samodzielnie wydziały III i w niektórych większych wojewódzkich urzędach wydziały III-1, pod ogólnym nadzorem Departamentu III MSW. Obecnie szczątkowe materiały tam zgromadzone a dotyczące SW miano przekazać do Biura Studiów SB MSW. Ta powstała w 1982 r. jednostka miała za zadanie wypracowywanie metod działania i koordynację działań wymierzonych w podziemie oraz analizowanie i ocenę jego działań. Do zadań biura należało również organizowanie gier operacyjnych mających na celu przenikanie i dezintegrację struktur konspiracyjnych, paraliżowanie kanałów przepływu środków finansowych i materialnych z Zachodu. Ramowy plan rozpracowania SW zakładał, że centralną koordynację działań przeciwko SW podejmie Wydział II biura, dotychczas zajmujący się rozpracowywaniem Lecha Wałęsy. W wydziale tym zadania związane z rozpracowaniem SW koordynował zastępca naczelnika mjr Józef Burak, a nadzór z ramienia kierownictwa sprawował płk Stanisław Stępień, zastępca dyrektora Biura Studiów i emerytowany oficer kontrwywiadu wojskowego. Biuro Studiów SB miało nadzorować te działania, natomiast główny ciężar działań operacyjnych spoczywał na Wydziale III-1 WUSW we Wrocławiu, a od 1 stycznia 1987 r. na specjalnie powołanym w tym celu Inspektoracie 2 WUSW we Wrocławiu, będącym terenową ekspozyturą Biura Studiów.

Ogólnokrajowemu rozpracowaniu SW, tzw. sprawie kontrolnej, nadano kryptonim "Ośmiornica", a w jego ramach miano prowadzić działania operacyjne dotyczące następujących zagadnień:
- kryptonim "Trzon" - rozpoznanie, rozpracowanie i spersonifikowanie struktur SW we wszystkich województwach;
- kryptonim "Wiązka" - rozpoznanie i rozpracowanie systemu łączności na poszczególnych szczeblach struktury SW;
- kryptonim "Orbis" - rozpoznawanie i rozpracowanie lokali konspiracyjnych SW;
- kryptonim "Tuba" - rozpoznawanie i rozpracowanie bazy propagandowej, radia i poligrafii SW;
- kryptonim "Głos" - rozpoznawanie i rozpracowywanie kanałów łączności z zagranicą i dopływu środków finansowych;
- kryptonim "Ława" - przygotowanie materiałów dowodowych dla postępowań przygotowawczych, w tym dotyczących powiązań z obcymi służbami specjalnymi;
- kryptonim "Kanał" - operacja prowadzona przez WUSW we Wrocławiu wraz z Departamentem I MSW (jej celem było prawdopodobnie przejęcie kontroli operacyjnej nad kanałem łączności z RFN na barkach śródlądowych).

W ramach tego planu zakładano również zadania dla TW mających możliwość dotarcia do wciąż nieuchwytnego Kornela Morawieckiego. Byli to TW "Twardogłowski" z Katowic, TW "Fryderyk" z Poznania, i TW "Krzysztof 2" z Gdańska.

Reasumując, w MSW podjęto zakrojoną na szeroką skalę operację, której odpowiednikami pod względem zaangażowanych sił i środków były dotychczas jedynie operacje "Klan" oraz "Renesans", wymierzone przeciwko "Solidarności" w latach 1980-1981.

O motywach podjęcia tych działań, u progu 1986 r., a więc roku uważanego przez wielu politologów i historyków za "rok otwarcia" procesu zakończonego demontażem systemu komunistycznego, najlepiej mówi język tamtej epoki. W opracowanej w czerwcu 1986 r. w Biurze Studiów SB MSW "Informacji dotyczącej >Solidarności Walczącej<", a która została rozesłana do poszczególnych WUSW, pisano, że "Solidarność Walcząca jest organizacją o programie ekstremistycznym, zdecydowanie antykomunistycznym, z tendencjami do stosowania przemocy w walce politycznej. Program "SW" odznacza się - w stosunku do innych struktur konspiracyjnych i grup antysocjalistycznych - największą agresywnością. W odróżnieniu od TKK i L. Wałęsy "SW" odrzuca możliwość kompromisu z władzą, motywując to powodami moralnymi, jak i racjonalnymi"⁶ .. Dodać do tego należy, że w tym okresie analitycy MSW podkreślali również znaczny wzrost znaczenia SW w skali kraju. Według SB w lipcu 1986 r. w skład SW miało wchodzić 47 grup działających na terenie 19 województw⁷ . Szacowano, że w składzie tej organizacji znajduje się ok. 1000 osób, a wydawnictwa sygnowane przez Agencję Informacyjną "SW" osiągają nakład 20 000 druków miesięcznie.

Początkowo zadania rozpracowania SW w ramach "Ośmiornicy" podjęto w województwach: wrocławskim, katowickim, gdańskim, poznańskim i rzeszowskim. Natomiast w miarę jak SW się rozwijała, zadania te podejmowała SB również w innych województwach⁸ .Stan wiedzy o działalności SW w skali kraju, według danych na listopad 1988 r., przedstawia poniższa tabela.

Zestawienie zbiorcze organizacji "Solidarność Walcząca"
według ankiet zebranych przez Wydział I Biura Studiów SB w listopadzie 1988 r.

Jak już wspomniałem, centralne miejsce w rozpracowaniu SW pełnił Wydział III-1, a od 1 stycznia 1987 r. Inspektorat 2 WUSW we Wrocławiu⁹ . Zastanawiające jest to, że we Wrocławiu sprawę obiektową "Ośmiornica" założono dopiero 15 stycznia 1988 r. W jej ramach miano rozpracowywać i kontrolować operacyjnie kierownictwo SW, czyli Komitet Wykonawczy. Miała ona także pełnić funkcję koordynującą wobec dotychczas prowadzonych 18 spraw operacyjnego rozpracowania¹⁰ .